Niet Spanje, niet Catalonië maar de rechtsstaat

vrijdag 10 november

 

4 scherpe vragen – 4 duidelijke antwoorden

Het Spaans-Catalaans conflict vindt volgens de media zijn vertaling in een binnenlandse tweekamp, waarbij de nationalisten voor de Catalanen zijn en de christendemocraten voor de Spanjaarden.

Alle pogingen ten spijt, maar ik zal me niet laten verleiden tot zulke simplismen.

Voor de christendemocraten staan respect voor democratie, mensenrechten en de rechtsstaat voorop. Dit betekent dat de politiek wordt georganiseerd op basis van vrije en eerlijke verkiezingen, maar ook dat de democratisch aangenomen spelregels worden gerespecteerd, zowel deze neergelegd in internationale (mensenrechten)verdragen als de regels die zijn vastgelegd in de nationale grondwet en wetgeving.. Wat dat concreet wil zeggen, leg ik graag uit in wat volgt.

Maar eerst wil ik nog eens klaar en duidelijk stellen dat geweld tegen mensen die vreedzaam hun stem laten horen altijd onaanvaardbaar is. Zoals ik al publiek maakte op de dag van het Catalaanse referendum zelf: Geweld in Catalonië onaanvaardbaar. Partijen zullen samen rond de tafel moeten zitten. Dat is niet gemakkelijk. Maar het is de enige weg.

1)      Vinden wij dat mensen op basis van een mening mogen worden opgesloten?  Uiteraard niet. 

Maar is dat hier de kern van de zaak?

Het is ontoelaatbaar dat mensen op basis van een mening in de gevangenis belanden. Wij hebben ons in het verleden verzet tegen voorstellen om noodtoestanden en patriot acts in te voeren net omdat mensenrechten  ons iets waard zijn – meer dan voor sommige anderen.   

Als mensen alleen op basis van een mening of een overtuiging in Europa worden opgesloten, dan worden zij gelukkig door datzelfde Europa beschermd. Het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens garandeert in artikel 6 iedereen het recht op een eerlijk proces en in artikel 10 de vrije meningsuiting.  Dus mocht een Spaanse rechter op die basis iemand veroordelen, dan zullen de christendemocraten de eerste zijn om een klacht bij het Europees Hof voor de Rechten van de Mens te steunen.

Maar zoals ik al opwierp: de vraag is of het daarover gaat. Professor internationaal recht Jan Wouters (van de KULeuven) stelt in Knack: ‘Puigdemont wordt niet vervolgd omdat hij een politieke mening heeft.  Hij wordt verdacht van inbreuken op de Spaanse grondwet.  Er zijn dingen gebeurd die in het Spaanse strafwetboek staan en dus strafbaar zijn’.

Heeft men de strafwet overtreden?  Zijn er inbreuken gepleegd op de grondwet? Enkel het gerecht kan hierover een oordeel vellen. Het is aan de Spaanse justitie om hierover uitspraken te doen.  Wij moeten en kunnen niet anders dan de Spaanse rechtstaat hierin respecteren.  Zoals ook Spanje onze rechtspraak zal moeten respecteren wanneer die uitspraak zal doen over het Europees aanhoudingsmandaat ten aanzien van de heer Puigdemont. Er wordt vandaag lacherig gedaan over de werking van de Spaanse justitie. In de Rule of Law-index, een internationale ranking, krijgt Spanje een score van 7 op 10.  Het staat op gelijke voet met Frankrijk. België haalt 8 op 10.  Volgens Puigdemont “werkt het gerecht en de politie hier zeer professioneel”.  Een terechte pluim voor onze diensten.  Maar de Spaanse justitie, die in de internationale rankings een 7 op 10 haalt, als medewerkers van een staatsgreep beschuldigen, lijkt me meer dan één brug te ver.

Bovendien heeft de Spaanse justitie in het recente verleden ook leden van meerderheidspartijen uit Madrid veroordeeld voor corruptie en ‘de bak ingedraaid’.  

Vind ik het normaal dat politici, voorafgaand aan zo een proces, in voorhechtenis worden genomen?  Neen, ik vind dit niet normaal en ik kan ook begrijpen dat dit heel wat burgers in Vlaanderen tegen de borst stoot.  Mocht men het aan mij overlaten, zou ik er anders over beslissen. Maar mijn persoonlijk aanvoelen hierover is niet zo relevant: deze beslissing moet, net zoals in België, door rechters worden genomen. Net zoals in België, zou de Spaanse rechtbank de Catalaanse ministers onder voorwaarden kunnen vrijlaten.  Er is trouwens al een minister onder voorwaarden vrijgelaten.

Maar ik vind het ook niet normaal dat politieke leiders in een rechtsstaat op de loop gaan en daardoor de normale werking van een gerechtelijk onderzoek dwarsbomen. 

En ik vind het ook niet normaal dat politici in de uitvoering van hun politieke overtuiging de grondwet met de voeten mogen treden en de rechtsorde naast zich neerleggen, om te allen prijze hun visie tot uitvoering te brengen.

2)      Vinden wij hetkunnen dat er wordt opgeroepen dat de Spaanse regering moet tussenkomen bij een onderzoek van het Spaans gerecht?

Neen, en dan komen we tot de kern van de zaak. Dit is de meest essentiële vraag.  In een rechtsstaat mag je je vragen stellen bij elke beslissing die een rechter neemt. Daarvoor zijn er ook allerhande beroepsprocedures.  Maar wat je nooit kan doen, is oproepen om hierin tussen te komen.

Een regering, de uitvoerende macht, kan en mag niet tussenkomen in het werk van de rechterlijke macht.  De grondwet is geen vodje papier en de scheiding der machten is in een democratie geen triviaal principe, dat je hanteert wanneer het goed uitkomt. 

Waarom verdedigen christendemocraten dit principe zo fors?  “Je gaat in tegen het buikgevoel van de mensen”, zo zei een journalist me.  Dit heeft niets met buikgevoel, maar met een overtuiging en met principes te maken.  En die zijn voor christendemocraten belangrijk.  In  2008 hebben Yves Leterme en Jo Vandeurzen ontslag genomen als premier en minister van Justitie. Waarom? Omdat de schijn werd gewekt dat de uitvoerende macht zou zijn tussengekomen bij de rechterlijke macht.  Herlees dat nog eens. Omdat de schijn gewerkt werd, namen ze ontslag. Want als er nog maar getwijfeld wordt aan het principe van de scheiding der machten, is heel de rechtsstaat in gevaar. Achteraf zijn ze in ere hersteld.   Dat niemand dus aan ons komt zeggen dat het verkeerd is zo veel belang te hechten aan dit principe. Ook al gaat dit in tegen het buikgevoel.  En neen dus, wij zullen niet meestappen in een discours waarbij de Spaanse regering moet tussenkomen bij de Spaanse justitie.   Dat zou pas een terugkeer naar de tijd van Franco betekenen.

3)      Moet Europa geen rol spelen?

Uiteraard. En dat gebeurt ook.

Wanneer 2 partijen in conflict liggen, dan los je dat niet op door partij te kiezen. Dan probeer je achter de schermen, via diplomatie, te zoeken naar een uitweg. Het is jammer dat ons land hierin nog moeilijk een rol zal kunnen spelen, omdat we door vele uitlatingen ten voordele van één van de partijen niet langer als een neutrale partner worden beschouwd. Ik ben ervan overtuigd dat die diplomatie gebeurt binnen de EU. En binnen de EVP. Net zoals ik hoop dat de Europese liberalen van ALDE dit doen met hun collega Puigdemont. Of de Europese socialisten met hun Slowaakse partijgenoot Fico. Of de nationalisten en conservatieven van ECR met hun Poolse broeders van Recht en Rechtvaardigheid.

Toen Tsjechië en Slowakije splitsten, heeft de Europese Unie dit erkend.  De beide landen zijn lid van de Europese Unie en zelfs van de Eurozone.  Wanneer er ernstige schendingen van mensen- en burgerrechten zijn, dan grijpt de EU in.  Denk aan Kosovo.  Maar je kan moeilijk zeggen dat dit vandaag in Catalonïe het geval is. Zoals professor Jonathan Holslag zei: ‘Onafhankelijkheid moet het ultieme redmiddel blijven. Het is een wapen tegen onderdrukking, tegen het bewust verhinderen van de ontwikkeling van een samenleving. Die uitdaging lijkt me voorlopig niet het urgentst in Europa zelf.’

Als Catalonië op een wettelijke en democratische wijze onafhankelijk wordt, kan het toetreden tot de EU.  Maar dit zal altijd in dialoog en overleg moeten gebeuren.  Je kan de indruk wekken dat je zoiets eenzijdig kan opleggen, maar al snel wordt dit één grote illusie.  Zo creëerden de Britten de illusie dat ze snel uit de Europese Unie zouden kunnen treden.  Na een referendum met een nipte meerderheid, zijn we vandaag anderhalf jaar verder en hebben de Britten nog niet het minste begin van een plan.

De Griekse premier Tsipras organiseerde een referendum tegen het besparingsplan van Europa.  Hij had geen alternatief.  Toen een meerderheid het plan afwees, kon hij finaal niet anders dan het plan toch uitvoeren. Hetzelfde zien we nu in Catalonië.

 

4)      Valt de wil van een volk niet te respecteren?

Jawel. 

Ik heb bijzonder veel sympathie voor de vraag naar meer autonomie.  We hebben als christendemocraten de leiding genomen bij vijf grote staatshervormingen.  Met grote bevoegdheidsoverdrachten en fiscale autonomie.  En de splitsing van Brussel-Halle-Vilvoorde.  In 2011 geloofden de nationalisten niet meer in onderhandelingen.  ‘België had geen enkele toegevoegde waarde meer’ aldus Jan Jambon.  Vandaag is hij vicepremier van datzelfde België. Ik heb wel altijd geloofd in dialoog.  Omdat het de enige manier is om resultaten te boeken.

 

De indruk is gewekt dat een dialoog in Spanje niet mogelijk is geweest.  Maar dit is niet juist.  Op 28/9/2015 bood de regering Rajoy de nieuwe Catalaanse regering een dialoog aan. De Catalaanse regering weigerde, en wilde een referendum.  Na de vorming van de nieuwe Spaanse regering, begin november 2016 lanceerde Madrid de 'Operatie Dialoog', maar die werd in juni 2017 stopgezet omdat Catalonië er niet wilde op ingaan.  In januari 2017 startte de Spaanse regering een 6e Conferentie van de Presidenten van de Autonome Regio's, met als thema de regionale financiering. Puigdemont was niet aanwezig omdat hij enkel bilateraal wilden werken, en niet als een van de 17 autonome regio´s. Ook na het referendum verkoos Puigdemont om de uitnodiging om een dialoog te gaan voeren in het Spaanse parlement naast zich neer te leggen.

 

Het blijft vooralsnog onduidelijk wat het plan is van de Catalaanse regering.  In plaats van de dialoog koos de Catalaanse regering voor een onafhankelijkheidsreferendum.  En daarvoor werd veel uit de kast gehaald. Eerst verdwenen de meer gematigden uit de regering. Nadien besliste een gewone meerderheid een referendum te organiseren, terwijl volgens de eigen Catalaanse wetten een 2/3de nodig is. Men negeerde beslissingen van het Grondwettelijk Hof, en schond internationale principes inzake referenda, zoals de vereiste van een minimale opkomst. Van alle Catalanen koos nog geen 40% voor onafhankelijkheid in het referendum. En tot slot riep men in het parlement opnieuw met een gewone meerderheid de onafhankelijkheid uit. Een meerderheid die niet eens 50% van de Catalaanse kiezers vertegenwoordigt. De voorzitter van het Catalaanse Parlement, Carme Forcadell, heeft donderdag 9 november voor de rechter van het Hooggerechtshof verklaard dat onafhankelijkheidsverklaring op 27 oktober ‘symbolisch’ was.  Was het dan misschien allemaal om te lachen? Is dat de manier om om te gaan met de meest ingrijpende beslissing die veel Catalanen in hun leven zullen meemaken?

 

Dat de chaos in Catalonië nu compleet is, blijkt ook uit het interview dat Puidgemont aan de Vlaamse kranten heeft gegeven.  “Het einddoel is geen nieuwe staat met landsgrenzen die naast Spanje ontstaan”.  Maar als onafhankelijkheid niet het einddoel is, waarom dan een onafhankelijkheidsreferendum organiseren?  Als meer autonomie het doel is, waarom dan al twee jaar lang de dialoog met Madrid weigeren?

 

Als Spanje en Catalonië – zoals Tsjechië en Slowakije – in dialoog tot een splitsing komen zullen wij erop aandringen dat Europa dit erkent.  Als het democratisch en volgens de wet gebeurt.  Als dat niet het geval is, dan stort je Europa, Spanje en Catalonië in een avontuur.  En daar bedanken we voor.

 

Volg Wouter

Facebook   Twitter LinkedIn Logo Youtube

Twitter